Zorgen en Zijn
Maurice de Valk, artsGeorge Elliot
Met deelnemers uit de zorg, onderwijs en het bedrijfsleven aan mijn Masterclasses zelfmanagement had ik in de afgelopen jaren diepgaande discussies over zingeving en werk in onze als maar snellere en oppervlakkige tijd. Een tijd waar het evenwicht tussen hebben doen en zijn veelvuldig verstoord lijkt te zijn. Onderwerp van mijn eerste boek de Zin van Zijn, Voedsel voor de Ziel, over geïnspireerd werken in balans.
Steun voor deze benadering kreeg ik met name uit de zorgsector (en dat verbaasde mij geenszins) nadat ik in televisieprogramma’s bij Andries Knevel in het Elfde Uur en later bij Jacobine Geel in Schepper&Co mijn bezorgdheid over het ontbreken van zingeving, spiritualiteit en bezieling in leven en werk naast de toenemende technocratische en instrumentele benadering door de overheid van onze samenleving had geuit.
Wat is zelfmanagement ?
Management is afgeleid van de Latijnse woorden manus en agere : Hand en Leiden. Het leiden van paarden doet men met de hand. Het leiden van mensen met visie vanuit het vertrouwen dat de mens zich zelf het beste kan leiden. Zelfmanagement is de kunde u bewust te worden van uw eigen mogelijkheden (willen) en deze te verwezenlijken(kunnen). Zelfmanagement maakt het mogelijk om uw leven zelf te sturen, op een manier die bij uw persoonlijkheid past. De oude Grieken hadden hier al aandacht voor in de tempel in Delphi stond de wijsheid : ken u zelve. In het verlengde ligt de spreuk “Mens sana in corpore sana” (een gezonde geest in een gezond lichaam). “Mens sana in anima sana” (een gezonde geest in samenhang met een gezonde ziel) is het uitgangspunt voor zelfmanagement voor de Ziel als basis van een gezond en gelukkig leven.
Zelfmanagement is vooral geschikt voor mensen met behoefte aan meer effectiviteit en verdieping in leven en werk. Vooral voor de zorgsector ligt hier een “mere a boire”: Maar wat wordt precies met zelfmanagement bedoeld? Zelfmanagement kent een aantal aspecten met als rode draad het ontdekken en benoemen van je eigen principes en waarden die je leven en werk richting geven: Vanuit jouw persoonlijke missie. Van het grootste belang is te leren reflecteren op wie je eigen bent en wie je echt zou willen zijn. Het maken van de juiste keuzes in het leven zijn hier van afhankelijk. Dat leidt tot innerlijke rust maar vooral tot een evenwichtiger bestaan. Bij zelfmanagement vormen goed stressmanagement en bewust tijdmanagement de twee hoofdpijlers voor een goede balans tussen lichaam en geest.
Stress management : Het ontdekken van hoe je met jouw problemen omgaat (coping) en welke stijl je daarin hanteert (copingstijl). Als u een hand vol schelpenzand harder dichtknijpt blijft het zand dan beter in uw hand ?
Voorbeelden van copingstijlen:
- Actief (net zo lang doorgaan tot je het probleem heb opgelost)
- Passief (geduldig wachten tot het probleem is opgelost),
- Steunvragend (je probleem met iemand delen, bidden),
- Reflecterend (meer kanten bekijken van het probleem, mediteren en filosoferen)
- De geruststellende gedachte (gaat vanzelf wel weer voorbij)
- Palliatief (leuke dingen doen, afleiding zoeken)
Tijdmanagement: Het benoemen van je prioriteiten en organiseren van de taken in leven en werk vormen een wezenlijk onderdeel van goed zelfmanagement. Daarbij is het van belang te begrijpen hoe wij als geheel van lichaam geest en ziel functioneren. Over tijdmanagement heb ik de belangrijkste aspecten ook in mijn eerste boek “Zin van Zijn, Voedsel voor de Ziel“ beschreven evenals het model van Plato “hebben, doen en zijn” dit vormt de basis om in te zien hoe wat je echt wil, vanzelfsprekend kunt, maar ook wat je moet van jezelf en anderen. Dat geeft een juiste focus en bepaalt de weg waarlangs je jouw doelen bereikt. Ieder mens is uniek en is in staat te benoemen waar het in zijn of haar leven echt om gaat.
Zelfmanagement gaat uit van het zogenaamd Persoonlijk Statuut: Een soort grondwet voor je tijdelijke bestaan hier op aarde. Het is de kunst om dit op te stellen met de vraag voor ogen: “Als dit nu eens de laatste dag van mijn leven was, wat is dan echt de belangrijk voor mij ?“. Zelfmanagement is een manier van bewust kijken, leren genieten en richting te vinden in het leven en daarmee je werk ook betekenis vol te maken. Het is dus geen “toolkit” maar een wezenlijke manier om inhoud te geven aan alles waar je deel van uitmaakt en zelf ook betekenis geeft, waar je van houdt en wat echt de moeite waard is. Het is eigelijk een manier om anders te leren kijken vanuit jouw principes en bronnen. Als een boom met wortels (de principes) een stam (de missie) en takken (de rollen die je vervult) en de vruchten (de taken en de opbrengsten van je inspanningen) bronnen (water) nodig heeft maar ook zon (liefde) en een goede bodem (de gezonde samenleving).
En wat is zelfmanagement voor de ziel ?
“Het lichaam is de kerker van de ziel”
Plato
Definitie van de term ziel : Met de term ziel wordt het niet materiële deel van de mens aangeduid; dat wat de beweegredenen vormt voor het individuele leven. In ruimste zin; al die verschijnselen van een individu die niet tot het lichamelijke te herleiden zijn.
Wetenschappelijk gezien kan het bestaan van de ziel niet worden aangetoond. De wetenschap richt zich immers op objectieve feiten en niet op de het subjectieve zijn van de wetenschapper zelf. De ziel behoort dus tot de "psycho"logie in de ware betekenis van het woord, niet tot het behaviorisme van de aanvaarde wetenschap dat alleen naar de uiterlijke verschijnselen kijkt.
Naast lichaam en geest beschouw ik de ziel een wezenlijk onderdeel van ons “Zijn”. Zelfmanagement gaat juist over dit laatste aspect :Zelfmanagement voor de Ziel is een manier van kijken naar je eigen innerlijk, je innerlijke stem te horen en er vooral naar te luisteren en zo een goede manier om (opnieuw) geïnspireerd te raken (inspireren = inademen) en zo richting te geven aan het leven. Zelfmanagement voor de Ziel kent verschillende vormen om bronnen te ontdekken en innerlijke rust te vinden maar vooral ook betekenis en zingeving aan het leven te hervinden. Het is beslist geen academisch model maar een methode die vooral uitgaat van “de vraag” die je kunt stellen aan je zelf in een bepaalde fase van het leven om verder te komen. De vragen aan die we stellen in de masterclass hebben een incubatietijd en daarna komt de salutogenese (het ontstaan van de gezondheid) pas echt op gang. Dat zijn vragen als :
- Wat bezielt u in uw leven en werk ?
- Waar zit uw passie ?
The Tragedy lies in having no goal to reach”
Benjamin E. Mays
Op een dag zat een machinist op de bok van zijn trein en keek uit over het zonovergoten spoor. Hij was eigenlijk al met z’n gedachte bij de vakantie die volgende week zou beginnen: Hij was erg aan vakantie toe..Plotseling doemt er aan de horizon een stipje op het spoor op. O het zal toch niet waar zijn…. Hij laat reflexmatig het pedaal los zoals in alle 6 eerdere gevallen waar hij iemand voor de trein kreeg. Het gele gevaarte remt en hij ziet twee kleine meisjes razendsnel op zich afkomen. De twee kinderen lopen hand in hand over spoor en kijken hem verbaasd in de ogen. Dan hoort hij helemaal niets meer. De trein is tot stilstand gekomen met een schok. Hij klimt uit zijn cabine en heeft het beeld van wat hij zal aantreffen op de rails en zijn trein al helemaal op het netvlies. Dan kijkt hij naar de rails en tot zijn grote schrik en verbazing ziet hij de allerliefste twee kleine kinderen die hij ooit gezien heeft hand in hand op een halve meter voor zijn de vervaarlijke stootbumper van zijn treinstel staan. Een volle minuut kan hij niets uitbrengen dan stamelt hij : Maar waarom lopen jullie op de rails? Spontaan klinkt het: We wonen naast het spoor en we waren de weg kwijt. De man barstte in snikken uit en heeft nooit meer op de trein kunnen rijden.
De herkeuring van (jonge) WAO-ers enige tijd geleden riep vele reacties op en doen vermoeden dat de kern van de zaak toch wel iets genuanceerder ligt. De discussie over arbeidsongeschiktheid dient niet over het systeem en de keuringen te gaan maar deze dient bij het begin te beginnen bij de aandacht voor gezondheid in het werk en de mensen die dit werk niet meer kunnen doen.
Stephen Covey
Besteedt Nederland ongeveer 1 procent van haar gezondheidsbudget aan preventie dan is het opmerkelijk dat wij ver achterblijven bij andere landen in de wereld in Scandinavië en Duitsland is dat al 10 procent en een land als Japan besteedt zelfs 65 procent van haar gezondheidsbudget aan preventie. Nederland heeft zich in de afgelopen jaren steeds meer op het reactieve vlak bewogen wat betreft de maatregelen rondom arbeidsongeschiktheid en politieke visie op dit gebied heeft veel weg van een korte termijn “penny wise en pound foolish “ visie. Per jaar besteden wij miljarden euro's aan uitkeringsgelden en reïntegratie budgetten een veelvoud van wat onze buurlanden uitgeven op dit gebied. Aan het voorkomen van uitval op de werkplek en gezondheid wordt nog steeds veel te weinig geld besteed. Investeren in een gezonde en krachtige arbeidspopulatie bij een toenemende vergrijzing en een angstwekkend snel stijgende ontgroening lijkt nu meer dan ooit gewenst. Meer regels zullen ons niet verder helpen maar het afschaffen daarvan kan ons daarentegen wel in een gezonder economisch vaarwater brengen.
Laat ik eens vanuit de dagelijkse praktijk naar enkele pregnante voorbeelden kijken. Probeert u het maar eens op een feestje. Vertel dat u burn out bent geraakt, zes maanden hebt thuis gezeten en besloten hebt u nooit meer gek te laten maken door het werk. U zult versteld staan van de vele reacties van herkenning die u krijgt: werken is leuk, en het vak dat is gekozen ook, maar de manier waarop moet worden gewerkt niet meer. Ook hoort u hoe lastig het is om een goede balans te houden tussen privé en werk. U treft niet alleen veel lotgenoten aan die ook ziek thuis hebben gezeten, maar vooral ook veel mensen die grote vraagtekens plaatsen bij de zingeving van het werk dat ze doen. Enkele voorbeelden uit de zorg:
De betrokken ict-deskundige die avond aan avond meewerkt om een belangrijk project voor een ziekenhuis van de grond te trekken. De leiding vernieuwt en het project dat eens zo belangrijk was komt stil te liggen.
De medisch specialiste die overloopt van het werk en 80 uur per week werkt. Ze wordt gezien als de absolute uitblinker van de maatschap. Een ingrijpende gebeurtenis in het dagelijks leven doet haar realiseren dat werk eigenlijk helemaal niet zo gelukkig maakt nu thuis de boel op zijn kop staat. Tijd om iets anders te doen dan werk en na te denken over de ontstane situatie is er domweg niet. Dan maar ziekmelden het gaat gewoon zo niet meer. Pas nu realiseert zij zich dat er eigenlijk nooit tijd om te genieten van het leven is geweest.
Een leidinggevende die op verzoek van het streekziekenhuis meehelpt een nieuwe organisatielaag te realiseren en binnen drie maanden te horen krijgt dat de koers ingrijpend gewijzigd wordt, namelijk dat de nieuw ontstane afdelingen weer opgeheven of samengevoegd gaan worden en dat iedereen inclusief de leidinggevende naar een functie moet solliciteren.
De directeur van het ziekenhuis die er prat op gaat dat hij aan zelfreflectie doet en als een van de medewerkers zegt dat het goed zou zijn om eens wat vaker op de werkvloer te komen woedend reageert met: “Nonsens, Als ik hier op de gang loop dan hoor ik van iedereen dat ik het fantastisch doe.” Is dat niet gewoon de angstcultuur en beheerscultuur waar juist de zorg zo doordrenkt mee is geraakt en ziekmakend is en waar deze directeur zelf debet aan is en helaas ook zelf niet meer ziet ?
De verpleegkundige die dag in dag uit emotionele gebeurtenissen meemaakt op het werk iedereen van goed advies voorziet en maximaal emotioneel betrokken is. Nu er een zoveelste reorganisatie wordt doorgevoerd nadat de taken weer eens geanalyseerd zijn dooreen duur externe onderzoeksbureau en gebleken is dat er wel erg veel tijd voor patiënten contact is gaat bij haar het licht. Nog meer handelingen en nog minder taken waarvoor ze het vak gekozen had. Maar ja de kwaliteit van de organisatie en het budget gaan nu eenmaal altijd voor. De clustermanager begrijpt er niets van dat ze zich plotseling ziek meldt, ze klaagde toch nooit .…
De beleidsmedewerker die goede plannen indient, dat ook hardop gezegd wordt binnen de organisatie, maar waar vervolgens niets mee wordt gedaan.
Leg uw oor te luisteren en u krijgt binnen korte tijd een vrij nauwkeurige schets van de kloof die bestaat tussen wat mensen feitelijk willen met hun werk en met de balans tussen privé en werk en wat daarvan in de praktijk terecht komt en hoeveel ongezonde stress dit veroorzaakt.
Ongezonde stress, slechte werkverhoudingen, slechte sfeer op het werk, disbalans tussen werk en privé, conflicten, weinig waardering, reorganisaties en slechte communicatie : Een litanie van oorzaken. Het is de hoogste tijd om eens zinnig te gaan praten over wat wij nu eigenlijk willen met onze maatschappij op het gebied van gezonde werk - en leefomstandigheden. Een discussie die vergelijkbaar is met de milieu discussie van de jaren 70. Het is niet de economie die gezondheid moet sturen maar een gezonde arbeidspopulatie is de borging voor een gezonde economie.
Niet de discussie over uitkeringen of (her) keuringen maar de discussie over het voorkomen van uitval en uitputting zal ons verder moeten brengen. De discussie zou veeleer over het hervinden van de menselijke maat moeten gaan. Dat is de werkelijke verbindende factor tussen leven en werk aldus Mgr. Van Luyn in de gesprekken die ik met hem voerde. Zijn mening vindt ik meer dan relevant in onze egocentrische, verplattende, materialistische multiculturele samenleving. Terug naar persoonlijke aandacht en interesse (letterlijk Er Tussen Zijn).
De menselijke maat en de bezieling lijkt steeds meer in het hedendaagse werk verloren te zijn gegaan: Contemplatie door middel van gebed en meditatie heeft haar dominante positie in onze geseculariseerde maatschappij verloren. Zelfs christenen lijken tegenwoordig het dagelijkse gebed te zien als niet meer dan een mentale voorbereiding op weer een drukke werkdag. Daarmee wordt het een onderdeel van onze aardse bezigheden, hetgeen voor de kerk onaanvaardbaar is.
Aangezien we niet terug willen naar de Middeleeuwen, moeten we proberen een middenweg te vinden. Ik hecht hier veel waarde aan, omdat naar mijn mening de sleutel tot een nieuwe balans tussen werk en leven gevonden kan worden in een nieuwe balans tussen actio en contemplatio. In het christelijke denken betekent contemplatie over Gods mysterie ook jezelf verwezenlijken in de wereld. Contemplatie en activiteit sluiten elkaar niet uit. Samen vormen ze een christelijke bestaanswijze. De persoonlijke relatie tot God is essentieel voor de mens, niet alleen als schepsel, maar ook als onderwerp van zijn verlossende lief de. Veel tijdgenoten maken in hun bestaan een scheiding tussen leven en werk. In hun werk vinden ze geen wezenlijke betekenis. Het echte leven begint pas zodra het werk voorbij is, en ze zich op een andere bezigheid lichten, namelijk vermaak.
Maar uiteindelijk zullen ze toch ontdekken dat het plezier van het consumeren evengoed betekenisloos is als het gaat om de centrale vragen van ons bestaan. Ze zullen inzien hoezeer ze worden opgeslorpt door de 24-uurs economie, waarin werken en consumeren onverbrekelijk met elkaar verbonden zijn. De versplintering en de dislocatie die de arbeid meebrengt, versterken het beeld van een eenvormig bestaan. Consumeren wordt slechts een vorm van werken, en zij die niet consumeren, werken niet. De weigering te consumeren wordt steeds meer als immoreel gezien.
Het is deze ultieme vorm van consumentisme, die paus Johannes Paulus II meer dan eens heeft bekritiseerd. Is er een manier om deze vicieuze cirkel te doorbreken? Een gematigde en sobere levensstijl lijkt me een eerste stap. Niet alleen voor het bedrijfsleven moeten we nieuwe ideeën genereren en goede voorbeelden verzamelen, maar datzelfde moeten we ook doen voor onze consumptiepatronen. Het in praktijk brengen daarvan kan ons de De Zwitserse theoloog Anton Rotzetter publiceerde zijn ideeën over een geestelijke levensstijl voor het derde millennium (in Spirituelle Lebenskultur fiir das dritte Jahrtausend, Herder, 2000). Zijn tien fundamentele geestelijke oefeningen voor het derde millennium zijn misschien een manier om een nieuw evenwicht te creëren tussen de polen actio en contemplatio, tussen leven en werk. Een ander voorbeeld betreft ervaringen in Nederland. Het streven naar 'actieve contemplatie' heeft daar de laatste tijd aan betekenis ge wonnen. Het is opmerkelijk dat in Nederland pogingen zijn ondernomen om managers bewust te maken van spiritualiteit, en hen daarvoor te interesseren.
Het is tegenwoordig meer gangbaar dan vroeger te debatteren over thema's als de betekenis van arbeid. Dit wil niet zeggen dat men op het werk is gaan bidden; het is meer een teken dat humane en sociale waarden, evenals de zorg voor het milieu, in overweging worden genomen. Het gaat om het bij elkaar houden en niet het scheiden van de commerciële, de menselijke en de ecologische aspecten (profit, people. planet). Maar ook om de pneuma de ziel in het werk. Dat zou een extra P op moeten leveren.
Tot slot zou ik willen benadrukken dat arbeid een wezenlijk onderdeel van ons leven blijft. De nieuwe vormen voor arbeid die onder invloed van nieuwe technologieën zijn ontstaan, zullen hierin geen verandering brengen. Aanpassing van regels en wetten aan deze grotere verscheidenheid aan arbeidsvormen lijkt onvermijdelijk. Sociale verantwoordelijkheid van bedrijven zou echter moeten worden toegepast voordat de staat zich ermee gaat bemoeien. Hoewel men er nog steeds van uitgaat dat werk een centrale plaats inneemt in ons bestaan, wordt het niet gezien als een onderdeel van het echte leven. Als gevolg van de 24-uurseconomie zijn productie en consumptie niet meer dan facetten van een voortdurende activiteit (actio). Het zoeken naar een juiste balans tussen leven en werk kan ons op een dwaalspoor brengen als het niet geworteld is in het menselijk streven naar evenwicht tussen activiteit en contemplatie. Een absolute voorwaarde voor een gezond zelfmanagement waar lichaam, geest en ziel in evenwicht zijn.
In de middeleeuwen werden velen kathedralen gebouwd in Europa waar generatielang aan werd gewerkt. Degenen die begonnen met de bouw van deze indrukwekkende godshuizen zagen nooit het eindresultaat.
Stelt u zich voor dat u op de bouwplaats bent ergens in 1250 en twee steenhouwers tijdens het werk elkaar hoort vragen : “Wat doe jij eigenlijk hier“.. “Ik hak stenen “ ..En jij dan ? “Ik ben bezig een kathedraal te bouwen”.
Werk moet naast transpiratie ook inspiratie (voedsel voor de ziel) opleveren. Tegenwoordig lijken loopbanen in de zorg maar ook daarbuiten meer sloopbanen en renbanen te zijn geworden. In de zorg moet het weer over “de mens” en niet het systeem gaan: De mens achter de professional en de mens die als patiënt zorg behoeft en weer met liefde verzorgd moet worden.
Twee vragen tot slot :
Waarom werkt u ?
Wat inspireert u in uw werk ?
Dit artikel verschijnt begin 2007 in uitgebreidere vorm in : Zelfmanagement voor de Ziel bij uitgeverij Meinema. Eerder verscheen : De Zin van Zijn Voedsel voor de Ziel bij dezelfde uitgever. Correspondentie: Adviesgroep Intermedic, Koninginnegracht 101, 2514 AL Den Haag.
m.devalk@intermedic.nl, www.intermedic.nl, 070 3462513
| bovenkant pagina |