De patiënt als blinde vlek
Linda Sanders(1) , Drs. Lotte Oostrom(2) , Drs. Maurice de Valk(3) , Drs. Ing. Matthijs Vermoolen(4)(1) IC verpleegkundige en co-assistente
(2) A&O psycholoog en master of science
(3) Bedrijfsarts en lead auditor, verbonden als docent arbeid en gezondheid aan het UMC Utrecht
(4) Technisch Bedrijfskundige en partner bij Vitalent
Uit : Misschien wisten zij alles 313 verhalen over de eekhoorn en andere dieren, Toon van Telligen, Querido, 1995 ISBN 9045102552
Geachte dieren,
Hierbij deel ik u mede dat ik vanaf heden al mijn werkzaamheden een halt toeroep.
Ik doe het niet meer.
Iedereen breekt maar doormidden, wil twee slurven, andere gedachten, een kelder, ogen op stekels, een schub, nieuwe vleugels noem maar op, ik ben er altijd goed voor.
Vanaf heden ben ik dicht.
De boktor.
Medici, verpleegkundigen en managers in zorginstellingen hebben hun vak veelal gekozen vanuit de wens een belangrijke bijdrage te kunnen leveren aan het levensgeluk van mensen. Dit is in de huidige gezondheidszorg niet gemakkelijk. De patiënt - die centraal zou moeten staan - dreigt door het huidige op controle en efficiëntie gerichte beleid in het gedrang te raken. Er komen steeds meer regels, protocollen, controlerende taken en managers bij en er lijkt in alle drukte soms nauwelijks meer tijd te zijn om eens een praatje te maken met de patiënt of om informatie over patiënten en vakkennis uit te wisselen met collega’s.1,3,4. Veel zorgverleners hebben het gevoel patiënten tekort te doen, fouten te maken, teveel tijd te verliezen aan allerlei administratieve taken en onderwijs en ervaren daardoor stress of krijgen burn-out.1,2,3 De behoefte aan een andere benadering is duidelijk voelbaar en zodra er wordt geopperd om de patiënt weer centraal te stellen klinken er dan ook alom instemmende geluiden, maar vervolgens stokt de discussie en blijft men steken in generalismen en vaagheden. Een belangrijke reden waarom de inhoudelijke discussie niet goed op gang komt, is gelegen in het feit dat centraal stellen van patiënten niet voor iedereen hetzelfde betekent. Een goede inhoudelijke discussie wordt pas mogelijk als duidelijk is vanuit welk perspectief de patiënt wordt beschouwd. We onderscheiden vier perspectieven: de patiënt als te genezen systeem, als mens, als stakeholder en als kans.
De patiënt als te genezen systeem
Een patiënt komt niet voor niets naar een zorginstelling: hij heeft een zorgbehoefte. Deze vereist een efficiënte invulling, waarbij de juiste ingrepen worden gedaan, tegen minimale kosten. Hierbij dienen onnodige handelingen en fouten zoveel mogelijk te worden voorkomen en de patiënt moet bij voorkeur zo snel mogelijk het pand weer verlaten 5. Goede, duidelijke en efficiënte structuren zijn in ieders voordeel, ook dat van de patiënt. De laatste jaren is er daarom terecht veel aandacht voor protocollen, management, KPI’s en het afleggen van verantwoording. De gedachte dat een focus op de patiënt als te genezen systeem het centraal stellen van de patiënt zou verhinderen, is wat ons betreft een foute gedachte omdat ook de patiënt graag wil dat de juiste behandeling op de goede manier wordt uitgevoerd en dat hij snel weer naar huis mag. Maar er moet wel voor worden opgepast dat niet alle oplossingsrichtingen worden gezocht in het efficiëntiedenken.6. De patiënt is geen machine die gerepareerd moet worden, maar een wezen met een mentaal en spiritueel bewustzijn. Een situatie waarin het patiëntbeeld volledig komt te bestaan uit de geregistreerde gegevens en de enige manier om informatie te verkrijgen een deskreview is, is zeer ongewenst.
De patiënt als mens
Een patiënt is net als iedereen een mens van vlees en bloed, die onderhevig is aan emoties. Hij of zij wil erkenning, wil gehoord worden en heeft en behoefte aan gezelschap en verbinding met andere mensen. De sociale behoefte die mensen tijdens hun normale leven hebben, blijft ook tijdens het verblijf in een zorginstelling bestaan.5,7 Er bestaan allerlei onbenutte mogelijkheden om de sociale mogelijkheden te vergroten. Zo kan men denken aan het gebruik van moderne communicatiemiddelen (email, MSN), gemeenschappelijke activiteiten zoals gezamenlijk eten, spelen en televisie kijken, faciliteren van het ontmoeten van familie en vrienden in een leuke ambiance, al dan niet buiten de bezoekuren, met gebruikmaking van prettige kleuren en licht, planten, water, huisdieren etc. Veel regels - zoals vaste bezoekuren - die misschien oorspronkelijk waren bedoeld om de patiënt te beschermen, beperken de sociale mogelijkheden.8 Het is algemeen bekend, dat mensen die sociaal bekrachtigd worden beter en sneller genezen. Het is dan ook essentieel dat zorginstellingen de patiënt als volwaardig en autonoom mens beschouwen. De patiënt is vaak al aangetast in de lichamelijke autonomie -het lichaam functioneert niet zoals men het gewend is - en is tegen zijn of haar zin afhankelijk van anderen. Overleg op gelijkwaardig niveau, betrokkenheid bij de gang van zaken en de dagindeling, mogelijkheden om alleen te zijn - bijvoorbeeld bij verdriet of stoelgang - geven een patiënt dan in ieder geval de mogelijkheid om de sociale autonomie te behouden. Ook de zorgverlener kan hierbij een belangrijke rol spelen door zich empatisch op te stellen. De meeste patiënten vinden het bijvoorbeeld prettig als de zorgverlener – niet in de laatste plaats de behandelend arts - laat zien oog te hebben voor zijn of haar gevoelens van teleurstelling, verdriet, angst en kwaadheid.4
De patiënt als stakeholder
De laatste tijd ontstaat steeds meer aandacht voor de patiënt als stakeholder. Een van de belangrijkste succesfactoren bij genezing is de wil van de patiënt om beter te worden. Deze is echter door de ziekte uit balans: het lichaam waar hij op kon vertrouwen laat hem in de steek. Deze ervaring kan soms een zeer negatieve invloed hebben op het zelfbeeld van de patiënt en het genezingsproces. Door de patiënt als volwaardig mens te behandelen en een beroep te doen op gevoelens van trots en eigenwaarde, wordt deze - uiteraard voor zover dit gezien de situatie mogelijk is - verantwoordelijk gesteld voor het eigen genezingsproces. Patiënten worden mondiger en willen als gelijkwaardig worden beschouwd en vanuit het stakeholderperspectief gezien is dit een goede ontwikkeling. Uit allerlei onderzoeken blijkt namelijk dat mensen die zichzelf niet als slachtoffer beschouwen, maar het gevoel hebben enige invloed te kunnen uitoefenen op de situatie gelukkiger zijn en sneller genezen.8 Het is daarom van belang om autonomie, activatie en bewegen zo spoedig mogelijk te bevorderen. Er bestaan vele mogelijkheden om een beroep te doen om de eigen verantwoordelijkheid van patiënten. In de re-integratiezorg, wordt bijvoorbeeld steeds meer gebruik gemaakt van contracten. Maar ook empowerment en bijvoorbeeld confrontatie met mensen die op een succesvolle manier met een vergelijkbare situatie zijn omgegaan kan het zelfvertrouwen en de wil om te genezen verhogen.9
De patiënt als kans.
Een perspectief dat in de gezondheidszorg nog vaak onderbelicht wordt, is het zien van de patiënt als ‘kans’.6 Een patiënt komt niet alleen zorg ‘halen’, maar heeft een zorginstelling vaak ook veel te bieden: hij of zij biedt de kans om wetenschappelijke en vakkennis op te doen en beschikt meestal over financiële middelen en heeft de tijd om deze uit te geven. Het kan voor zowel zorginstelling als patiënt zeer waardevol zijn, diens verblijf eens als kans te beschouwen. Zorginstelling en patiënt varen er beide wel bij als de kansen die zich voordoen worden benut. Patiënten vinden het vaak prettig om een bijdrage te kunnen leveren aan onderzoek, of om informatie te verschaffen waarmee de dienstverlening kan worden verbeterd. Dit biedt ook een kans voor de arts: namelijk om waardering van de patiënt te ervaren. Dit geeft vaak veel voldoening, wat een belangrijke preventiefactor is voor burnout.10 Daarbij heeft de patiënt de tijd om leuke of nuttige dingen te doen en geeft men graag geld uit als men maar het gevoel heeft hierbij value for money te krijgen. Veel patiënten zouden graag eens uitgebreid uit eten gaan met hun familie en waarom zou dit niet in de zorginstelling kunnen worden georganiseerd? Of een pizzaatje bestellen, fitnessen, kunstexpositie bezoeken, een muziekvoorstelling bijwonen, filmpje pakken, of cursus volgen. Patiënten vormen een dwarsdoorsnede van de samenleving en hebben een navenant behoeftepatroon. De mogelijkheden zijn vrijwel onbeperkt en worden alleen begrensd door het ondernemerschap en creativiteit van de zorginstelling.5
Niet of-of, maar en-en
De patiënt voelt zich centraal gesteld als hij op alle vier de genoemde manieren tegelijk wordt bekrachtigd. Het is dus niet een kwestie van of-of, maar van en-en. De Valk spreekt in dit kader van ‘human being management’, waarin de mens in al zijn facetten centraal staat 11 Elk aspect dat – onbewust - niet wordt ingevuld vormt een blinde vlek en belemmert het genezingsproces. Dit vereist een intake, waarbij alle vier de perspectieven aan de orde komen. Hierbij wordt gekeken welke elementen de patiënt zelf invult en welke ondersteuning nodig hebben. Dit zal leiden tot een vorm van triage. Een patiënt met een gebroken been, die tijdens het kortstondige verblijf nauwelijks het contact met zijn sociale omgeving verliest en graag snel wil genezen, kan bijvoorbeeld grotendeels als te genezen systeem worden beschouwd en ‘efficiënt’ worden afgehandeld, terwijl bij complexere ziektebeelden het behandelplan diverse elementen uit de andere drie benaderingen zal moeten bevatten8.
Gezamenlijk leren
Zo’n integrale benadering vereist veel van artsen, verplegend personeel en management. Zij moeten gezamenlijk inzicht ontwikkelen op het geheel van het zorgproces, om de patiënt op een juiste manier te kunnen ondersteunen. Dit vereist naast medische kennis, kunde en vaardigheden ook mensenkennis, kennis van managementtechnieken, ondernemerschap en samenwerkingsvormen. De curricula van medische managementopleidingen puilen uit van methoden en technieken die uitgaan van de mens als te genezen systeem en er is gelukkig steeds meer aandacht voor mensvaardigheden, maar op het gebied van managementvaardigheden en ondernemerschap is er nog veel te verbeteren. Ook zouden de aanstaande professionals al in een vroeg stadium als team moeten leren functioneren, waarbij de sterke punten van medici, verplegend personeel en managers optimaal tot hun recht kunnen komen.7,12. Er moet niet van individuen worden verwacht dat zij alle benaderingen beheersen. Het is belangrijker om de eigen sterke en zwakke punten en die van anderen te kennen. Door als team het hele spectrum aan behoeften af te dekken, wordt de patiënt werkelijk centraal gesteld.
Literatuur
1. De Zin van Zijn, Maurice de Valk, Meinema 2004, ISBN 902113961-8
2. Business spiritualiteit als kracht van organisatievernieuwing, Prof. P. de Blot SJ Universiteit Nyenrode, ISBN 90 7331493-3.
3. Zelfmanagement voor de Ziel, Maurice de Valk, Meinema 2007, ISBN 978902114148-0
4. Zorgen en Zijn, Maurice de Valk, Filosofie jaargang 16 Nummer 5, oktober/november 2006
5. St Joseph’s -Hospital Design for patients Safety – The National Patient Safety Agency/ NHS - 020OCT05
6. Anders Werken Nieuwe Kansen, Prof. Jeff Gaspersz – Spectrum 2004 , ISBN 902749795-8
7. Omgaan met emoties, Drs. Ing. Matthiijs Vermoolen – publicatie www.vitalent.nl
8. Integrated Care, A Guide for policy makers - Alliance for Health and the Future 2005
9. Bezieling in organisaties – Ir. Daniel D. Offman – Servire. ISBN 906325491-1
10. Burnout in the medical profession – MMA de Valk en C Oostrom – Occupational Health at Work/ 6 – 2007
11. Human Being Management, MMA de Valk en OMT Meijer – TBV jaargang 10, 2002 –2
12. Vat op Vitaliteit – Drs. Ing. Matthijs Vermoolen & Drs. John Scholtz – Eberon –2005 ISBN 9059721241
| bovenkant pagina |